ખેડબ્રહ્મા બ્રહ્માજી મંદિર ઇતિહાસ | ગુજરાતનું દુર્લભ બ્રહ્મા મંદિર

સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલ ખેડબ્રહ્મા બ્રહ્માજી મંદિર ઇતિહાસ અત્યંત પૌરાણિક અને આસ્થાપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. માન્યતાઓ મુજબ આજનું ખેડબ્રહ્મા સતયુગમાં બ્રહ્મપુર, દ્વાપરયુગમાં ત્રંબકપુર અને કળયુગમાં બ્રહ્મખેટક તરીકે ઓળખાતું હતું. આ બ્રહ્માજી મંદિર ગુજરાતમાં વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે.

ખેડબ્રહ્મામાં બ્રહ્માજીનો યજ્ઞ અને વિશ્વકર્માની નગરી

એક માન્યતા અનુસાર, શિવજીના લગ્ન સમયે સ્ત્રીદેવીના રૂપથી ક્ષણિક મોહભંગ થયેલા બ્રહ્માજીએ પાપમુક્તિ માટે આ પવિત્ર સ્થળે યજ્ઞ કર્યો હતો. ત્યારે ભગવાન વિશ્વકર્મા દ્વારા સોળ દરવાજાવાળી સુંદર નગરીનું નિર્માણ કરાયું, જેને આજે ખેડબ્રહ્મા મંદિર ઇતિહાસ સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે.

ગર્ભગૃહમાં બ્રહ્મા, સાવિત્રી અને ગાયત્રી દેવી

યજ્ઞ દરમિયાન સાવિત્રી દેવી રિસાઈ જતા બ્રહ્માજીએ દર્ભમાંથી કન્યા ઉત્પન્ન કરી તેમની સાથે યજ્ઞ કર્યો. બાદમાં સાવિત્રી દેવી આવતાં બન્ને સાથે યજ્ઞ પૂર્ણ થયું. તેથી આજના ખેડબ્રહ્મા બ્રહ્માજી મંદિરના ગર્ભગૃહમાં ભગવાન બ્રહ્મા સાથે સાવિત્રી દેવી તથા ગાયત્રી દેવીની મૂર્તિઓ સ્થાપિત છે.

ભારતમાં બ્રહ્માજીના દુર્લભ મંદિરોમાં ખેડબ્રહ્મા

સમગ્ર ભારતમાં આજે માત્ર બે જ સ્થળોએ બ્રહ્માજી મંદિર અસ્તિત્વમાં છે – એક પુષ્કર અને બીજું ખેડબ્રહ્મા બ્રહ્માજી મંદિર. આશરે 1500 વર્ષ જૂનું આ મંદિર ગુજરાતનું એક દુર્લભ અને પવિત્ર ધામ છે.

ખેડબ્રહ્મા બ્રહ્માજી મંદિરની ચતુર્મુખી મૂર્તિ

આ મંદિરમાં બ્રહ્માજીની ચતુર્મુખી મૂર્તિ આશરે 6 ફૂટ ઊંચી છે. તેમના હાથમાં માળા, કમંડળ અને પુસ્તક દર્શાવવામાં આવ્યા છે. બન્ને બાજુ સાવિત્રી માતા અને ગાયત્રી માતા બિરાજમાન છે, જે બ્રહ્માજી મંદિર ગુજરાતની વિશેષતા છે.

બ્રહ્માજીના વાહનો અને મંદિરની અનોખી રચના

મંદિરની બહાર ત્રણ દિશામાં બ્રહ્માજીની પ્રતિમાઓ જોવા મળે છે, જેમાં અનુક્રમે નંદી, ઘોડો અને હંસ વાહન દર્શાવ્યા છે. આ પ્રકારની રચના ખેડબ્રહ્મા મંદિર ઇતિહાસમાં એક અનોખી વિશેષતા ગણાય છે.

પુરાણોમાં વર્ણવાયેલા ચતુર્મુખ બ્રહ્મા

પુરાણોમાં જણાવ્યા મુજબ બ્રહ્માજીનો જન્મ શેષશાયી વિષ્ણુની નાભીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કમળમાંથી થયો હતો. ચાર દિશામાં માથું ફેરવતાં તેઓ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાયા અને વેદોના પિતા ગણાયા.

ખેડબ્રહ્મા મંદિરની સેવા-પૂજા અને બ્રહ્માજી વાવ

સદીઓથી આ ખેડબ્રહ્મા બ્રહ્માજી મંદિરનો વહીવટ અને સેવા-પૂજા શ્રી ખેડાવાળ ભીંતર બ્રાહ્મણ સમાજ દ્વારા કરવામાં આવે છે. મંદિર સામે આવેલી પ્રાચીન બ્રહ્માજી વાવ પણ આ સ્થળની ઐતિહાસિક ઓળખ છે.

64 મુખીથી 4 મુખી સુધીની બ્રહ્માજીની મૂર્તિ પરંપરા

બ્રાહ્મણોની વિનંતીથી બ્રહ્માજીએ ક્રમે 64 મુખી, 32 મુખી અને અંતે આજની ચાર મુખવાળી મૂર્તિ પ્રદાન કરી, જે આજે ખેડબ્રહ્મા બ્રહ્માજી મંદિરમાં નિયમિત રીતે પૂજાય છે.

ખેડબ્રહ્મામાં નાના અંબાજી મંદિર અને શક્તિપીઠ માન્યતા

ખેડબ્રહ્મામાં જ નાના અંબાજી મંદિર પણ આવેલું છે. માન્યતા મુજબ મહિષાસુરનો વધ કર્યા બાદ મા આદ્યશક્તિ જગદંબાએ બ્રહ્માજીની વિનંતિથી અહીં કાયમી વાસ કર્યો, જેના કારણે આ ભૂમિ અત્યંત શક્તિપીઠ સમાન બની છે.